Mua cái tên, hay mua tài sản

Khi một người vừa có của bắt đầu muốn giữ tiền bằng mấy món giá trị — đồ xưa, tranh, mấy thứ để dành lâu — cái phản xạ đầu tiên gần như ai cũng giống nhau: đi kiếm cái món nổi tiếng nhất, đắt nhất, cái tên nghe quen nhất mà mua. Nghĩ đơn giản, mua cái đắt nhất thì chắc là an toàn nhất.

Nghe hợp lý mà lại là chỗ hớ nặng nhất. Vì làm vậy là đang mua cái tên, không phải mua tài sản.

Tui nói cái khác nhau. Cùng một thứ, cùng một người làm ra, hai món có thể chênh giá nhau mấy lần. Không phải vì món này đẹp hơn món kia. Mà vì một món có lai lịch rõ ràng — biết nó từ đâu ra, qua tay những ai, từng ở đâu, giấy tờ đàng hoàng. Còn món kia thì mù mờ, không biết gốc gác. Cái lai lịch đó không phải chuyện trang trí cho vui. Nó là một phần của giá.

Lai lịch nó làm ba việc cùng lúc. Nó chứng cho món đó là thật — vì cái chuỗi qua tay rõ ràng thì khó làm giả hơn bản thân món đồ. Nó gỡ cái lo tranh chấp — vì biết món này của ai, ở đâu ra, có sạch không. Và nó làm dày cái câu chuyện — một món từng qua một bộ sưu tập có tiếng thì mang một sức nặng mà món vô danh không có.

Cái hay nhất của lai lịch, khác mọi thứ khác làm nên giá: nó dày thêm theo thời gian chớ không mòn đi. Món đồ để lâu có thể cũ, nhưng cái lai lịch của nó thì mỗi lần qua một tay có tiếng lại giàu thêm một mắt xích.

Cho nên người mới hay làm ngược. Bị cái tên với cái vẻ ngoài hớp hồn, coi nhẹ tờ giấy gốc gác. Mà trớ trêu, mấy món nổi tiếng nhất cũng chính là mấy món bị làm giả nhiều nhất. Trả một đống tiền cho cái tên mà không dò lai lịch, là chồng hai cái rủi ro lên nhau: vừa rủi ro đồ giả, vừa rủi ro mua hớ giá. Cầm về một món mù mờ gốc gác thì sau này bán lại cũng bị ép, có khi kẹt luôn không ra được ở cái giá thật.

Mà cái này đâu riêng gì đồ xưa với tranh. Đất y chang. Miếng đất mà giấy tờ rõ ràng, nguồn gốc sạch, chuyền tay minh bạch — đó chính là một món có lai lịch tốt. Còn miếng đất đẹp mà giấy tờ lấn cấn, gốc gác lằng nhằng, thì cũng như món đồ mờ lai lịch kia: lúc mua thì hớn hở, lúc bán mới thấm.