Góp vốn mua chung: tiền không khó, khó là chọn đúng người

Có một kiểu đầu tư tôi thấy đáng nói. Không phải một người bỏ hết tiền mua một tài sản, cũng không phải lập một công ty thật lớn rồi mới bắt đầu. Một nhóm vài người, mỗi người góp một phần, cùng nhìn một cơ hội, cùng đi khảo sát, cùng xuống tiền, cùng chịu rủi ro, cùng chia kết quả.

Nghe đơn giản. Làm được mới khó. Vì trong chuyện này tiền thường không phải thứ khó nhất — người đi cùng mới là thứ khó tìm. Một thương vụ tốt kiếm được tiền một lần. Một nhóm tốt tạo ra nhiều thương vụ. Còn một nhóm sai người có thể biến một thương vụ rất tốt thành một cuộc chiến kéo dài vài năm.

Một người có 10 tỷ nhìn một cơ hội khác với 5 người mỗi người 2 tỷ. Không phải vì 5 người khôn hơn, mà vì mỗi người mang vào bàn một thứ khác nhau — người biết khu vực, người có nguồn hàng, người hiểu pháp lý, người giỏi tài chính, người có quan hệ địa phương, người giỏi thương lượng, người vận hành được tài sản sau khi mua. Ghép đúng cách thì năng lực cả nhóm lớn hơn hẳn từng người đứng riêng.

Nhưng đừng lập nhóm chỉ vì thiếu tiền. Nếu 5 người ngồi lại chỉ vì không ai đủ tiền mua một tài sản, thì đó chưa chắc là một nhóm đầu tư — có khi chỉ là 5 người cùng thiếu vốn. Nhóm phải tạo ra được năng lực mà một người không có. Tất cả cùng có tiền mà không ai thêm được gì đặc biệt thì gom tiền lại chưa chắc thành lợi thế.

Lúc mua thì dễ. Lúc bán mới là bài kiểm tra. Lúc mua ai cũng nói giá này quá tốt, cứ mua đi, năm năm nữa chắc chắn tăng, có gì cùng nhau xử lý. Tới lúc bán mới lòi ra: một người muốn bán vì cần tiền, một người muốn giữ thêm 3 năm; một người thấy lời 20% là đủ, một người cho rằng phải 50% mới bán; một người muốn chia tài sản, một người muốn tiếp tục dùng nó để vay; một người không muốn góp thêm tiền. Nên trước khi xuống tiền, câu tôi quan tâm nhất không phải deal này lời bao nhiêu. Là: nếu ngày mai một người trong nhóm muốn rút tiền thì xử lý thế nào. Chưa trả lời được câu đó thì tôi chưa xuống tiền.

Người quan trọng hơn số tiền. Một người có 5 tỷ mà làm việc minh bạch, giữ lời, chịu trách nhiệm — đáng đi cùng hơn một người có 50 tỷ mà hễ có chuyện là bắt đầu đổ lỗi. Tiền vào bao nhiêu phải rõ, tiền ra bao nhiêu phải rõ, chi phí gì phải rõ, ai giữ tiền phải rõ, ai quyết định phải rõ, ai hưởng gì phải rõ. Và sai thì phải có người đứng ra chịu. Tôi không thích kiểu anh em với nhau cần gì giấy tờ. Càng thân càng phải rõ. Lúc thuận lợi thì ai cũng là anh em; tới lúc mất vài tỷ, cách mỗi người hiểu một câu nói mới bắt đầu khác nhau.

Phải có luật chơi trước khi tiền chuyển đi. Ai góp bao nhiêu, tỷ lệ sở hữu thế nào, tài sản đứng tên ai, ai được quyền ký, ai quyết định bán, bán ở mức giá nào thì được quyết, một người muốn rút vốn thì sao, có được chuyển phần cho người ngoài nhóm không, phát sinh chi phí mà một người không góp thêm thì xử ra sao, tài sản kẹt 3 năm thì sao, phải bán thấp hơn giá vốn thì ai quyết, lợi nhuận chia theo vốn hay có thêm phần cho người trực tiếp làm, có tranh chấp thì xử ở đâu. Đây không phải giấy tờ cho đẹp. Đây là cách giữ tình bạn. Luật chơi rõ từ đầu thì tới lúc có chuyện khỏi phải tranh luận bằng cảm xúc.

Đừng để một người vừa giữ tiền, vừa giữ thông tin, vừa quyết định. Một người tìm được tài sản, thương lượng giá, giữ tiền, giữ hết hồ sơ, làm việc với bên bán, quyết thời điểm bán, rồi tự báo cáo lại cho mấy người còn lại — quá nhiều quyền nằm một chỗ. Không cần người đó xấu; chỉ cần một ngày thông tin lệch là cả nhóm có chuyện. Tiền phải kiểm soát được, hồ sơ phải kiểm tra được, thông tin phải nhìn thấy được, quyền quyết định phải quy định trước.

Đừng chỉ tính giá mua, tính luôn đường ra. Một tài sản mua 10 tỷ chưa chắc là tài sản 10 tỷ. Cần bán trong 30 ngày thì giá nào. Bán trong 6 tháng thì giá nào. Thị trường xấu thêm 20% thì sao. Phải đóng thêm 500 triệu hoàn thiện pháp lý thì sao. Một thành viên cần rút vốn thì tiền ở đâu ra. Không bán được thì có cho thuê, khai thác hay tái cấu trúc được không. Mua là một quyết định — thoát được mới là một thương vụ hoàn chỉnh.

Đông người không có nghĩa là mạnh. Nhóm mười người chưa chắc hơn ba người. Càng đông càng chậm quyết định, nhiều ý kiến, nhiều lợi ích, khó thống nhất, khó bán, khó xử khi có người muốn rút. Tôi thích nhóm nhỏ mà mỗi người một vai rõ: ít người, rõ vai trò, rõ tiền, rõ quyền, rõ đường ra.

Còn một loại lợi nhuận hay bị bỏ quên: mạng lưới. Một thương vụ tốt cho lợi nhuận một lần. Nhưng qua vài thương vụ, nhóm bắt đầu có nguồn hàng tốt hơn, thông tin nhanh hơn, thương lượng khá hơn, quan hệ địa phương rộng hơn, hiểu thị trường sâu hơn — và biết người nào làm được việc, người nào không nên làm cùng. Lúc đó nó không còn là một nhóm góp tiền nữa, nó thành một cái máy tìm và xử lý cơ hội.

Mà rủi ro lớn nhất vẫn là con người. Đất có thể giảm giá, pháp lý có thể chậm, thị trường có thể đóng băng — mấy chuyện đó còn tính được. Lòng tham, sự thiếu minh bạch, và chuyện lợi ích của mỗi người đổi theo thời gian thì khó hơn nhiều. Người đang cần tiền gấp nhìn một thương vụ khác hẳn người không cần tiền. Người đang lỗ tâm lý khác người đang có lãi. Người muốn giữ 5 năm không giống người muốn thoát trong 3 tháng. Nên trước khi hỏi deal này lời bao nhiêu, tôi muốn biết mấy người này khi deal không đi đúng kế hoạch sẽ cư xử với nhau ra sao. Đó mới là bài kiểm tra.

Tiền tạo ra quy mô. Kinh nghiệm tạo ra chất lượng quyết định. Quan hệ tạo ra cơ hội. Hệ thống tạo ra khả năng kiểm soát. Còn con người quyết định nhóm đó tồn tại được bao lâu. Một nhóm tốt giúp mình làm được thương vụ mà một mình không làm nổi. Một nhóm sai biến một thương vụ đáng lẽ kiếm được tiền thành khoản nợ, thành tranh chấp, có khi mất luôn cả bạn.

Cho nên tôi không coi góp vốn mua chung là cách gom đủ tiền mua một miếng đất. Nó là một cách phân bổ vốn và năng lực. Đã đi cùng nhau thì làm như người đang xây một tài sản dài hạn: luật chơi rõ từ đầu, tiền minh bạch, quyền rõ, trách nhiệm rõ, đường ra rõ. Kiếm được tiền thì cùng hưởng, thị trường xấu thì cùng chịu. Và quan trọng nhất — sau một thương vụ, vẫn còn muốn làm thương vụ tiếp với nhau.