Đường mở tới đâu, giá lên tới đó — sai chỗ nào

Người ta hay nói đường mở tới đâu, đất lên tới đó. Câu đó đúng một nửa. Nửa còn lại làm nhiều người ôm đất nằm chờ hoài không thấy lên.

Con đường không làm giá đất lên. Dòng người đi trên con đường đó mới làm giá lên. Đường mở mà không ai dọn về ở, thì nó chỉ là nhựa trải qua chỗ vắng. Đẹp, thẳng, mới tinh, mà hai bên vẫn cỏ mọc. Tui đi qua mấy con đường như vậy rồi, đường xong mấy năm trời mà đất hai bên vẫn nằm im, chủ đất chờ dài cổ.

Vì con đường tự nó chỉ là một cái ống. Cái làm ra giá trị là cái chảy trong ống đó. Có đường mà không ai đi thì cái ống rỗng. Có đường mà người ta dọn về ở, mở quán, chở hàng qua lại, con nít đi học ngang — thì cái ống đó mới có nước. Cho nên khi nghe tin sắp mở đường, câu tui hỏi không phải "đường chạy qua đâu", mà là "rồi ai sẽ đi trên con đường đó, và họ đi để làm gì".

Từ đó ra cái thứ hai, cái này quan trọng hơn. Giá trị đất không rải đều dọc con đường — nó dồn lại ở chỗ mấy dòng chảy gặp nhau. Dòng người, dòng tiền, dòng hàng. Chỗ nào ba cái đó cắt nhau thì tự nó lên giá, không cần cơn sốt nào hết. Một ngã ba mà xe hàng phải chạy ngang, người trong vùng phải ghé chợ, tiền từ ngoài đổ vô làm ăn — chỗ đó tự nó dày lên từng năm. Còn một khúc đường thẳng băng giữa hai vùng vắng, dù mặt tiền đẹp cỡ nào, thì nó cũng chỉ là chỗ người ta chạy ngang, không phải chỗ người ta dừng lại.

Cái phân biệt đó, nói ra thì đơn giản, mà đứng ngoài hiện trường mới thấy: chỗ người ta chạy ngang khác xa chỗ người ta dừng lại. Chạy ngang thì đường đông mà đất không có gì. Dừng lại thì mới sinh ra quán, sinh ra chợ, sinh ra nhà, sinh ra cái nhu cầu ở thiệt. Đất chỉ có giá ở chỗ người ta dừng lại.

Rồi tới cái thứ ba, cái này khó gọi tên nhất mà cũng thiệt nhất. Có những vùng đất giống như có lực hút. Người đi rồi cũng quay về, tiền ra rồi cũng chảy lại. Con cái lớn lên đi làm xa, mà cuối cùng vẫn tính chuyện mua miếng đất gần nhà cũ. Người làm ăn được ở chỗ khác, có tiền rồi lại về đây cất nhà. Tui gọi cái đó là trọng lực của một nơi.

Trọng lực không phải hạ tầng. Hạ tầng thì xây được, còn trọng lực thì không xây được, nó tích lại qua nhiều đời — bằng họ hàng, bằng mồ mả ông bà, bằng cái chợ mấy chục năm, bằng cái trường mà cả xóm học ở đó, bằng cái nghề riêng của vùng. Chỗ có trọng lực thì lúc thị trường xuống nó cũng không rớt sâu, vì luôn có người muốn về. Chỗ không có trọng lực thì phải bơm — bơm tiền quảng cáo, bơm sóng, bơm tin — hễ ngưng bơm là xẹp.

Ba cái đó gộp lại thành cách tui đọc cái gốc một vùng. Đường mở là cái ống, coi thử có nước chảy trong đó không. Rồi coi mấy dòng chảy có gặp nhau ở đây không, hay người ta chỉ chạy ngang. Rồi coi cái nơi này có trọng lực không, hay đang phải bơm mới thở. Ba câu đó không có trong bảng rao nào hết, mà nó quyết gần hết chuyện miếng đất mình mua sau này có ai cần tới không.