Vàng cha để lại
Nhà nào ở xứ mình gần như cũng có một ít vàng để dành. Hỏi tại sao, câu trả lời gần như y đúc nhau, đời trước truyền đời sau: vàng là chắc nhất, vàng không bao giờ mất giá, ông bà giữ được của qua chiến tranh cũng nhờ vàng.
Câu đó không sai. Nhưng nó chỉ đúng cho một cái vai của vàng, mà người ta đem cái đúng của một vai gán cho cả hai. Đó là chỗ lẫn. Vàng có hai vai, mà hai vai này gần như ngược nhau.
Vai thứ nhất, tui kêu là vai cứu nạn. Là vai của vàng lúc trời sập — chiến tranh, tiền mất giá một đêm, ngân hàng đóng cửa, chạy loạn. Mấy lúc đó vàng là vua. Nhỏ gọn, giấu được, đem đi đâu cũng đổi ra tiền được, không phụ thuộc cái nhà băng nào còn mở hay đã sập. Ông bà mình ôm vàng qua mấy khúc quanh của đất nước — cái vai này là thiệt, quý thiệt.
Vai thứ hai, tui kêu là vai giữ của. Là vai của vàng lúc trời yên, không loạn lạc gì, chỉ muốn để dành một cục cho mấy chục năm sau. Mà ở cái vai này, vàng lại dở. Dở là vì một lẽ rất căn bản: vàng nằm im, nó không đẻ ra gì hết. Nó giống ông bảo vệ ngủ gật — có mặt thì mình yên tâm thiệt, mà cả năm không làm ra được đồng nào.
Một miếng đất cho thuê thì tháng nào cũng có tiền vô. Một cái nhà phố có người mướn mặt bằng thì sinh lời đều. Còn vàng nằm trong két, im re, mấy chục năm sau lôi ra vẫn chừng đó chỉ, không nở thêm đồng nào ngoài cái giá bản thân nó lên xuống. Nó không có cái vòng lời đẻ ra lời mà mấy tài sản kia có. Mà chính cái vòng đó, cộng dồn mấy chục năm, mới là thứ làm của cải lớn lên.
Kéo dài giá vàng ra tới mấy chục năm mà coi, trừ đi trượt giá, nó chỉ nhích thực rất chậm — giữ giá thôi chớ không lớn. Cùng khúc đó, tiền bỏ vô đất tốt thì bỏ vàng lại xa lắc. Vàng không mất giá, đúng. Nhưng không mất giá với giữ được của qua mấy đời là hai chuyện khác nhau.
Cho nên chỗ nhiều nhà kẹt là ôm vàng quá nặng. Không phải vì vàng xấu — vàng vẫn nên có một ít, để phòng cái vai cứu nạn, cái ngày trời sập mà mình cầu cho đừng bao giờ tới. Nhưng để dành phần lớn của cải dưới dạng vàng, năm này qua năm khác, trong lúc trời đang yên, thì là đang lấy cái vai cứu nạn của nó mà xài cho việc giữ của. Dùng sai vai. Vàng ngồi im trong két, còn đất ngoài kia thì chạy. Mỗi năm cái hũ vàng lại tụt lại sau một chút so với mảnh đất mình đã không mua.
Nếu là tui — nói vậy không phải tôi xúi bà con bán sạch vàng. Vàng cha để lại có khi không nằm ở chuyện tiền — nó là kỷ niệm, là cái gì đó của người đã khuất, giữ là phải, khỏi tính lời lỗ. Cái tui làm là tách bạch ra hai phần. Phần vàng nào giữ vì thương, vì kỷ niệm, thì để yên đó, đừng đụng, đừng đem ra tính. Còn phần vàng nào giữ vì tưởng đó là cách giữ của khôn nhất, thì ngồi lại tính cho kỹ — rất có thể nó đang ngủ trong két, trong lúc lẽ ra nó nên ra ngoài kia làm việc. Giữ bao nhiêu cho vai cứu nạn thì tùy cái gan mỗi người, mà cứ nhớ: đó là tiền mua sự yên tâm, không phải tiền để lớn lên.