Làm việc thông minh, và làm việc chăm chỉ
Tui không khoái cái câu người ta hay nói: hãy làm việc thông minh, đừng làm việc chăm chỉ. Nghe thì sang, mà nếu không hiểu cho tới, nó dễ dẫn người ta đi lạc.
Lạc chỗ nào. Là ngồi nghĩ hoài, tính hoài, làm sao cho nó tối ưu nhất, hoàn hảo nhất, rồi cuối cùng nghĩ hoài mà không làm. Mà nói cho thiệt, nhiều khi không phải không nghĩ ra — là không dám làm. Lấy cái cớ "đang tìm cách thông minh hơn" để hoãn cái việc phải xắn tay vô. Một khi đã không dấn thân vô làm, thì có nghĩ hay cỡ nào cũng không ra được kết quả gì hết. Kế hoạch đẹp nằm trên giấy, còn đất thì vẫn nằm ngoài kia, mình chưa đụng tới.
Tui nghĩ chỉ cần sửa một chữ trong câu đó thôi là nó khác hẳn. Đừng nói thông minh thay cho chăm chỉ. Nói thông minh và chăm chỉ. Hai cái đó không chọi nhau, nó đi chung. Thiếu một cái là què.
Vì thông minh, theo tui thấy, không phải cái gì ghê gớm rớt từ trên trời xuống. Nó chỉ hiện ra khi mình chăm chỉ, toàn tâm toàn ý làm cho ra một cái việc, một cái mục tiêu. Làm thì thế nào cũng đụng trở ngại — chắc chắn đụng, kế hoạch hoàn hảo cỡ nào cũng đụng. Rồi mình phải tìm cách vượt qua nó. Cái khôn ra chính là từ chỗ đó, từ cái vòng lặp đụng-rồi-vượt đó, chớ không phải từ chỗ ngồi không mà nghĩ. Người đi qua cái vòng lặp đó nhiều lần thì tự nhiên khôn ra, còn người ngồi tính hoài mà chưa đụng lần nào thì cái khôn đó không tới.
Làm nghề đất cũng y vậy. Tui đọc được một vùng không phải nhờ ngồi nhà nghĩ cho hay, mà nhờ đi. Đi tới nơi, đứng ở đó, coi, hỏi, lội, có khi đi trật, về, rồi đi lại. Mỗi lần đi là mỗi lần đụng cái mình chưa biết, rồi vỡ ra thêm một chút. Cái vốn đọc đất gom từ mấy lần cặm cụi đó, chớ không phải từ một công thức thông minh nào. Ai chỉ công thức mà không chịu đi, tui cũng không tin cái công thức đó.
Cho nên tui không tin người giỏi mà lười, chỉ tin người vừa chịu khó nghĩ, vừa chịu khó làm. Nghĩ để khỏi làm bậy, làm để cái nghĩ nó thành thiệt. Còn nghĩ mà không làm thì mãi mãi chỉ là cái nghĩ, đẹp trong đầu mình, không giúp được ai, không tới đâu hết. Một ngày cặm cụi, đáng hơn mười ngày ngồi tính cho nó hoàn hảo.