Một nước cờ

Thương trường có một chỗ rất giống cờ. Người ta không thua vì cả ván cờ. Đa số chỉ thua vì một nước.

Có lần tui ăn trưa với một người từng rất giàu. Ổng từng có nhiều tài sản, rồi mất sạch. Nợ nần. Đi tù. Ngày về, trong tay gần như không còn gì — chỉ một ít vốn, sự động viên của gia đình, và cái quyết tâm bắt đầu lại. Suốt bữa ăn ổng không nhắc một lời về quá khứ. Không than, không đổ lỗi. Chỉ nói mấy chuyện phía trước.

Cái tui nhớ nhất lại là món ăn. Ổng gọi một đĩa rau lang luộc chấm muối. Tui hỏi sao anh ăn đơn giản vậy. Ổng cười, nói đây là món tui ăn nhiều nhất hồi ở trong đó, giờ lâu lâu vẫn ăn để nhớ mình đã từng ở đâu — không phải để tự hành mình, mà để đừng bao giờ quên cái giá của một quyết định sai. Có những bài học, quên đi là dễ trả học phí lần thứ hai lắm.

Lần khác tui gặp một ông nông dân dưới miền Tây. Da đen, tay chai, dáng rắn rỏi. Nhìn ổng không ai nghĩ hồi trước từng là chủ một doanh nghiệp lớn. Ổng kể hồi trẻ cũng lên Sài Gòn lập nghiệp, có công ty, có nhà máy, hàng xuất đi nhiều nước, đi khắp thế giới, từng gặp lãnh đạo, từng được báo viết về. Rồi chỉ một biến cố. Một quyết định sai. Sụp hết. Nợ mấy trăm tỷ. Ổng bán sạch tài sản, trả hết những gì trả được, rồi cùng vợ về quê. Sáng ra vườn, chiều về nhà, nuôi cá, trồng cây, tối coi cải lương rồi ngủ. Ổng kể không cay đắng gì hết, chỉ nói nhẹ một câu: đi sai một nước cờ thì phải chấp nhận.

Rồi có bận tui đọc tin một người cướp ngân hàng bị bắt. Trước đó ảnh từng là tổng giám đốc một doanh nghiệp. Không nghiện ngập, không cờ bạc. Chỉ là có lẽ đã đi sai ở đâu đó. Nợ chồng nợ. Dòng tiền đứt. Đối tác rời đi. Bạn bè biến mất. Cuối cùng một người từng điều hành cả một doanh nghiệp lại bước vô ngân hàng với khẩu súng. Tui không biết chuyện gì đã xảy ra. Nhưng tui biết không ai sinh ra để thành tội phạm. Rất nhiều bi kịch bắt đầu từ một quyết định tưởng như rất nhỏ.

Nhìn lại chính mình, tui cũng từng đi sai không ít nước cờ. Có quyết định làm mất tiền. Có quyết định làm mất nhiều năm. Có những khúc chỉ cần thêm một sai lầm nữa thôi là mọi thứ có thể kết thúc. Người ngoài nhìn vô hay thấy cái kết quả — thấy bài viết, thấy dự án, thấy chuyện xong xuôi. Ít ai thấy mấy lần mình ngồi tự nghi ngờ chính mình, mấy đêm không ngủ, mấy quyết định mà nếu sai thì người trả giá không phải chỉ có mình.

May mắn của tui không nằm ở chỗ chưa từng thất bại. Nó nằm ở chỗ mỗi lần ngã xuống vẫn còn người ở lại. Đồng đội. Gia đình. Một người bạn đời nắm tay mình ngay cả lúc không còn gì để nắm. Thương trường khắc nghiệt thiệt, mà cái quý nhất chưa bao giờ là tiền — là còn người tin mình đủ để mình bắt đầu lại.

Nhiều đứa em hỏi tui có nên khởi nghiệp không. Tui hay trả lời ngược với cái tụi nó mong nghe. Nếu chưa thật sự sẵn sàng thì cứ đi làm đã. Cứ va chạm. Cứ yêu. Cứ lập gia đình. Cứ tích cho đủ trải nghiệm trước. Vì khởi nghiệp không phải cuộc đua để chứng minh bản thân — nó là trách nhiệm với mấy người đi cùng mình. Một quyết định của mình đâu chỉ dội vô mình: phía sau còn gia đình, còn nhân viên, còn đối tác, còn khách hàng.

Cho nên thương trường đáng sợ không phải vì có thể mất tiền. Nó đáng sợ vì mỗi nước cờ sai đều có người khác phải trả giá cùng mình.