Mấy khúc đường vòng, hóa ra không có khúc nào bỏ đi

Tui làm qua kha khá thứ tưởng chẳng dính gì tới nhau. Buôn bán, đất đai, đầu tư, công nghệ, thương hiệu, vận hành, rồi cả cây cối ruộng vườn. Có thứ theo lâu, có thứ đi ngang một đoạn rồi thôi. Có việc nên, có việc trật. Có khúc nhìn lại chính mình cũng không biết mấy cái đang làm rồi sẽ nối với nhau ở đâu.

Hồi trẻ tui tin một người giỏi là người biết mình muốn gì thiệt sớm, chọn đúng một đường rồi đi cho sâu. Học một ngành, làm một nghề, mỗi năm giỏi hơn chút, mười năm sau thành người có nghề. Đường đó nhìn rõ ràng, gọn gàng, ai cũng khen. Còn người làm nhiều thứ, đổi tới đổi lui, có lúc phải bắt đầu lại — nhìn lộn xộn thấy rõ. Tui thuộc nhóm thứ hai. Nói thiệt, có lúc cũng tủi, thấy người ta đi thẳng băng còn mình đi vòng vo.

Mãi sau này mới ngộ ra, có khi nó không lộn xộn như mình tưởng. Nhiều thứ lúc làm không biết để làm gì, vài năm sau tự nhiên thành đúng cái mình cần cho một việc khác hẳn. Có người mình gặp từ hồi nào đó chẳng đâu vô đâu, lâu sau mới hiểu vì sao cái duyên đó đáng. Có mấy vụ trật, lúc trật chỉ thấy mất tiền mất thời gian, về sau ngồi lại mới thấy mình mua được một thứ khác: cái kinh nghiệm để lần sau khỏi đóng lại đúng cái học phí đó. Học phí đóng rồi thì ráng đừng đóng lần hai.

Cái này tui thấm nhất là hồi đứng trước mấy quyết định không có đáp án sẵn. Miếng đất này nên mua hay không. Cái vùng kia mười năm nữa thành gì. Miếng đang cầm nên giữ, nên bán, hay làm cái gì đó trên đó. Cái mô hình nhìn hay trên giấy, liệu chạy nổi mỗi ngày không. Người này có hợp đi với mình đường dài không. Mấy câu đó hiếm khi nằm gọn trong một ngành. Mà đứng trước tụi nó, có nhiều cái kính để nhìn thì đỡ hơn nhiều so với chỉ có một cái.

Lấy đúng chuyện đất mà nói. Muốn hiểu một miếng đất, biết mỗi bất động sản thôi chưa đủ. Phải rành pháp lý, quy hoạch, đường sá, dòng tiền, rồi cả địa hình, nước, cây, khí hậu, người mua, và cái cách một chỗ từ từ hình thành nên đời sống của nó. Cùng một miếng, người môi giới nhìn ra một món hàng. Con mắt tài chính nhìn ra một tài sản. Người làm nông nhìn ra đất, nước, độ dốc, cái nắng cái gió. Người làm thương hiệu nhìn ra một câu chuyện. Còn nhìn bằng con mắt của người sắp dọn về sống ở đó, thì câu hỏi lại gọn trơn: mình có muốn để một phần đời mình ở đây không.

Mỗi cách nhìn cho mình thấy một mảng khác. Cái lợi lớn nhất của việc đi qua nhiều nghề, tui nghĩ nằm ở đó — không phải để biết nhiều rồi kể mình biết nhiều, mà để đứng trước một chuyện, trong tay không phải chỉ có một cái kính. Làm một nghề lâu quá cũng có mặt trái của nó: cái kinh nghiệm cho mình tốc độ, mà nhiều khi cũng làm mình tin quá vô mấy cái từng đúng. Người làm tài chính quen nhìn cái gì cũng ra con số. Người làm thị trường quen nhìn ra khách hàng. Người làm đất quen nhìn ra giá. Không ai sai, mà cái kính nào cũng có cái khuất của nó.

Riết rồi tui thành cái tật: một chuyện gỡ hoài không ra, thay vì ráng thêm, tui dừng lại hỏi mình có đang nhìn nó bằng trật cái kính không. Có mấy bài toán tưởng của đất, gỡ mãi mới thấy nó là bài toán vận hành. Có bài tưởng chuyện bán mua, hóa ra là chuyện niềm tin. Có bài tưởng chuyện tiền, cạy ra thì thấy nó là chuyện thời gian. Có bài tưởng về đất, cuối cùng lại về con người. Và có khi một thứ học được ở ngành khác lại gỡ được đúng cái mà người trong ngành nhìn lâu quá, quen quá, tới mức coi nó là chuyện đương nhiên. Với tui, đa lĩnh vực là chỗ đó — không phải biết mỗi thứ một ít, mà là mang được cách nghĩ từ chỗ này qua chỗ khác.

Càng về sau mấy thứ mình từng làm càng tự nối lại. Công nghệ làm tui nghĩ khác về chuyện mở rộng cái gì đó lớn ra. Đầu tư dạy tui phân biệt giá với giá trị — hai thứ đó không phải một, mà lẫn lộn nó là chết. Đất dạy tui về vị trí, về chu kỳ, về thời gian. Thương hiệu cho tui thấy cái giá trị người ta cảm nhận nhiều khi khác xa cái giá trị nằm trên bảng tính. Vận hành thì dạy một câu chát: một ý tưởng hay cỡ nào mà không chạy nổi mỗi ngày thì cũng chỉ là ý tưởng. Còn đất với cây dạy tui cái này, cái mà tiền không mua được — có những thứ không ép nhanh hơn được, dù mình có tiền hay có nôn cỡ nào. Cây tới mùa mới ra trái, năn nỉ nó cũng không ra sớm hơn.

Không trường nào dạy hết mấy thứ đó trong một cái chương trình. Mà ngoài đời, tụi nó lại hiện ra cùng một lúc trong đúng một quyết định. Cho nên giờ tui ít ngồi ngó lại mấy đoạn đường cũ rồi hỏi cái nào phí. Có việc không đưa mình tới chỗ mình định tới, mà cho mình một con mắt sau này cần xài. Có mấy lần đổi hướng tưởng làm lại từ đầu, thiệt ra chưa bao giờ về số không — mình vác theo hết cái đã học, người đã gặp, mấy lần đã sai, và cả mấy thứ nhờ đó mà biết chắc là mình không muốn làm nữa.

Nói vậy chớ đi rộng cũng có cái bẫy của nó. Cả đời chỉ thử mà không chịu đi sâu chỗ nào, thì biết rộng thiệt mà khó làm ra được cái gì cho ra hồn. Đi rộng không thay được đi sâu — nó chỉ giúp mình biết chỗ nào đáng để đào xuống. Chưa biết thì thử cho đủ để hiểu; kiếm được cái đáng làm rồi thì làm cho đủ lâu để có cái nghề thiệt trong tay. Đi sâu cho mình cái nghề, đi rộng cho mình con mắt. Thiếu cái nào cũng cụt một khúc.

Cái này cũng làm tui nghĩ khác về cách mình hay hỏi tụi nhỏ. Mình hỏi hơi sớm: lớn lên làm gì, học ngành gì, theo nghề nào — như thể đời có sẵn một đáp án đúng, quan trọng là kiếm ra nó cho lẹ. Có đứa biết sớm thiệt, chọn trúng thì đó là cái phước lớn. Mà cũng có đứa phải làm rồi mới biết mình thích gì, phải ở trong một chỗ rồi mới biết mình hợp không, phải thử vài thứ mới biết mình thiệt sự khá ở đâu. Đổi hướng đâu phải lúc nào cũng là thiếu kiên định. Nhiều khi mình đổi chỉ vì làm rồi mới có thêm cái dữ kiện mà ngồi không nghĩ hoài không ra. Làm rồi mới biết. Có nhiêu đó thôi mà phải đi một quãng mới thấm.

Giờ được quay lại, tui cũng không chắc mình sẽ chọn một con đường thẳng hơn. Bỏ mấy khúc vòng đó đi, chắc tui tới một chỗ nào đó sớm hơn thiệt. Mà chưa chắc tui nhìn được mấy cái mình đang nhìn thấy bây giờ. Nên tui cũng thôi không quan tâm một người đi thẳng hay đi vòng nữa. Tui để ý cái khác: đi qua hết bấy nhiêu chỗ rồi, cuối cùng họ thấy được cái gì mà hồi trước họ không thấy. Đường vòng hay đường thẳng, cũng chỉ để tới được cái chỗ mình nhìn ra thứ người khác chưa nhìn ra. Tới được đó thì đường nào cũng không uổng.