Không ai giàu ba họ

Ông bà mình có câu không ai giàu ba họ. Hồi trẻ tui nghe tưởng là một lời than cho vui, kiểu an ủi người nghèo rằng nhà giàu rồi cũng có ngày. Sau này đọc nhiều, đi nhiều, mới thấy nó không phải lời than. Nó là một quan sát lạnh lùng, đúng tới mức đáng sợ, mà không riêng gì xứ mình.

Người ta theo dõi mấy ngàn gia đình giàu trong mấy chục năm, thấy phần lớn mất sạch của chỉ sau hai đời — tức từ ông bà xuống tới cháu. Tới đời thứ ba thì gần như mười nhà rớt chín. Mà đây không phải nhà giàu xoàng đâu: đây là những nhà đã giàu tới mức có người tư vấn, có luật sư, có ngân hàng riêng. Vậy mà vẫn mất. Tui đọc con số đó xong không tin liền, mà ngồi rà lại với mấy nhà tui biết quanh mình — bạn bè, người quen, mấy đàn anh làm ăn một thời lẫy lừng. Rà xong thấy lạnh người, vì nó khớp. Nhiều nhà tui từng thấy giàu nứt vách, giờ con cháu chật vật, có nhà tan đàn xẻ nghé vì chia của. Con số kia không phải chuyện xứ người, nó đang diễn ra ngay quanh mình.

Cái làm tui chú ý nhất không phải con số, mà là cái lý do. Hỏi mười người tại sao nhà giàu mất của, chắc chín người trả lời: chắc đầu tư bậy, làm ăn thua lỗ, gặp khủng hoảng. Ai cũng nghĩ của mất là do quyết định tiền bạc sai.

Không phải. Cái lớn nhất, chiếm hơn phân nửa, là đứt gãy chuyện trò và lòng tin trong nhà. Cha mẹ không nói chuyện tiền với con. Tới hồi cha mẹ mất, con cái đối diện một mớ tài sản rối rắm mà chưa từng được chuẩn bị. Tranh chấp nổ ra. Lòng tin vỡ. Của bị bán tống bán tháo để chia cho xong, thường là dưới giá, vì các bên đang giành nhau trong lúc nóng. Kế đó là con cái lớn lên trong sung túc mà chỉ học được cách xài, không học được cách giữ — của tới tay mà không biết làm gì. Rồi là cả nhà không có một cái đích chung nào lớn hơn cục tiền, nên của từ từ tiêu tán, êm ru, không cần tới khủng hoảng nào hết.

Người ta không xếp đầu tư sai vào danh sách chính. Vì mấy cái đó, dù có gây thiệt, chỉ là tạm thời. Nhà có nền tảng tốt thì gượng dậy được sau khủng hoảng. Nhà nền tảng kém thì tan rã ngay cả trong lúc thuận buồm xuôi gió.

Có một chỗ khiến bên mình còn khắc nghiệt hơn. Xứ mình đi qua nhiều khúc đứt gãy, mỗi khúc làm bao nhà mất sạch của tích cóp. Cho nên phần lớn nhà giàu bây giờ là đời đầu, tự tay dựng lên trong vài chục năm gần đây. Họ chưa có ông, có chú nào từng giữ được của qua ba đời để mà học. Phải tự dò đường. Mà tự dò trong một chuyện mà chín trên mười người đi trước đã vấp, thì cái xác suất nó nghiêng về đâu, ai cũng đoán được.

Tui kể một chuyện, giấu tên đi, mà là kiểu chuyện thấy đi thấy lại. Một ông làm ăn cả đời, gầy dựng được một cơ nghiệp khá lớn — đất mấy chỗ, tiền gửi, vàng, phần hùn đây đó. Kín tiếng, quan niệm chuyện tiền là chuyện của mình, con cái không cần biết. Ai khuyên ngồi lại nói với con thì ông gạt: nói ra tụi nó ỷ lại, để khi nào tui đi rồi tụi nó tự xử. Rồi cái ngày đó tới, mà tới bất ngờ — bệnh nặng, nhanh. Con cái ngớ ra rằng không biết cha có bao nhiêu, đất nằm đâu, giấy tờ chỗ nào. Cả gia sản mấy chục năm gom góp nằm trong đầu một người không còn nói được. Mấy tháng sau là một mớ bòng bong: thuê người lục lại từng thứ, lòi ra đất đứng tên người quen thành tranh chấp, khoản hùn chỉ có tờ biên nhận viết tay.

Cái gốc của tất cả, cái làm mọi thứ khác trở nên chết người, là sự im lặng. Là cái quan niệm để tui giữ kín, khi nào đi rồi tính. Tui hiểu vì sao người mình hay vậy — một phần ngại nói tới chuyện hậu sự, một phần sợ con biết nhà có của thì sinh ỷ lại. Cái lo đó chính đáng. Nhưng nó dẫn tới cái kết ngược hẳn điều người cha mong.

Của để lại mà không nói trước, thì cái mình trao cho con không phải một gia sản — là một quả bom đã gài kíp, chỉ chờ ngày mình đi là nổ. Còn nói trước, ngồi lại, vẽ cho con tấm bản đồ, chỉ cho tụi nó của nằm đâu, giấy tờ chỗ nào, vì sao chia thế này chớ không thế kia, thì cái mình trao lại là một thứ đã gỡ kíp — con cầm được liền, không phải mò trong bóng tối lúc đang tang gia bối rối.