Đừng đếm năm canh đỉnh đáy — đọc coi mình đang ở khúc nào của cái vòng

Làm đất qua vài con sóng, tui rút ra một chuyện mà hồi trẻ không tin: đừng cố đoán tương lai, mà lo coi mình đang đứng ở khúc nào của cái vòng. Nghe thì nhẹ, mà đổi được cả cách mình xuống tiền.

Cái này tui thấm dần chớ không phải ngộ ra một lần. Không ai đoán được chính xác và đều đặn cái tương lai hết. Cổ phiếu nào lên, lãi suất chạy đâu, năm sau kinh tế thế nào — đoán hoài trật hoài. Cái đáng làm không phải đoán, mà là biết mình đang đứng ở khúc nào của cái vòng.

Chỗ này tui tâm đắc, vì làm đất bao năm tui thấy đúng y. Người ta cứ hỏi chừng nào đáy, chừng nào đỉnh, chừng nào tan băng. Hỏi vậy là hỏi trật. Câu đúng phải là: giờ thị trường đang ở trạng thái nào, rủi ro đang cỡ nào.

Có một chuyện tui nhắc lại hoài với anh em cho nhớ: chu kỳ không giống bốn mùa, không giống thủy triều. Không có luật nào nói cứ năm năm mười năm là lặp lại. Mỗi vòng một thời gian khác, một biên độ khác. Cho nên ngồi đếm năm để canh đỉnh canh đáy là cách nguy hiểm. Vì sao khó đoán? Vì cái vòng này do con người tạo ra, mà con người thì không chạy như máy. Cái lặp lại không phải là thời gian — cái lặp lại là con người cứ đi qua đi lại giữa hai cái cực.

Hai cực đó, ai làm đất lâu đều thấy. Một đầu là hưng phấn, tham, giá nào cũng mua, sợ mua trễ. Đầu kia là hoảng, chán, giá nào cũng bán, sợ ôm. Ở giữa là chỗ giá đúng với giá trị thật. Mà thị trường giống cái con lắc — nó lướt qua cái điểm giữa đó nhanh lắm, không đứng lại đó lâu. Phần lớn thời gian nó đang đi từ cực này qua cực kia.

Nói cái thái độ vậy rồi, giờ tui nói cái cách tui hình dung nó cho dễ. Tui hay coi thị trường như một cái đồng hồ, chia ra mười hai múi giờ, gom lại thành bốn pha: trì trệ, suy thoái, hồi phục, bùng nổ. Cái hay là mỗi pha đều có mấy cái kim chỉ giờ khá rõ, chịu khó ngó thì biết mình đang đứng ở múi nào — chớ không phải đoán mò.

Pha một, trì trệ. Đây là lúc thị trường vừa qua một con sóng lớn, liên tục lập đỉnh, giờ bắt đầu chậm lại. Kim chỉ giờ dễ thấy nhất: lãi suất ngân hàng tăng mạnh, để siết dòng tiền đang chảy vô đất. Bên chứng khoán thường lao dốc trước. Ở pha này, nhà đầu tư tinh tường thì tháo chạy sớm, còn người mới vô thì say sóng, đu đỉnh mà chưa biết chuyện gì sắp tới.

Pha hai, suy thoái. Đây là pha tệ nhất của cái vòng. Tiền tệ bị thắt chặt mạnh tay — siết cho vay đất, tăng lãi suất huy động để hút tiền ra khỏi kênh đất, thanh lọc thị trường. Giá bắt đầu giảm rõ khắp nơi. Mà giảm không đều: mấy sản phẩm thật, ở trung tâm, có nhu cầu ở thiệt, khai thác ra dòng tiền thì đỡ; còn mấy thứ càng thiếu giá trị sử dụng, càng không khai thác được, thì càng mất giá thê thảm. Sợ hãi lên tột độ, cả đám giẫm đạp lên nhau chỉ mong thoát khỏi cái hồ. Mà đúng lúc đó, mấy tay thợ săn bắt đầu đi gom. Người giàu lên, người nghèo đi, phần lớn diễn ra ở khúc chuyển giao này.

Pha ba, hồi phục. Kim chỉ giờ: lãi suất bắt đầu giảm, giảm nhiều lần liên tiếp. Một lượng tiền lớn, tiền rẻ, chảy ra khỏi ngân hàng đi tìm kênh khác. Chứng khoán thường ăn trước, hồi trước đất chừng nửa năm, vì nó dễ hấp thụ tiền nhanh. Ở pha này, nhà đầu tư nhỏ lẻ còn lo sợ, chưa dám mua; nhưng mấy con cá lớn đã đi săn hàng khắp nơi rồi. Đây, cái khúc này — cái múi giờ số bảy, số tám — theo tui là lúc đẹp nhất để mua vô.

Pha bốn, bùng nổ. Tiền tệ nới lỏng, các gói kích thích tung ra, tín dụng mở, lãi suất thấp. Giá đất liên tục lập đỉnh, tạo cơn sốt nóng. Tâm lý phần lớn nhà đầu tư say với chiến thắng. Mọi kênh truyền thông đều đẩy đất lên ngôi. Mà đúng lúc rực rỡ nhất đó, nhà đầu tư thiện chiến đã âm thầm ra hàng, còn người mới thì phấn khởi ôm vô đu đỉnh. Cái pha thịnh vượng nhất cũng là cái pha rủi ro đang cận kề nhất — mà ít ai chịu thấy, vì đang vui quá.

Bốn pha đó nối nhau thành một vòng, rồi lặp lại. Nhưng nhớ cái đã nói hồi nãy: nó lặp cái thứ tự mấy pha, chớ không lặp đúng giờ như đồng hồ thiệt. Mỗi vòng dài ngắn khác nhau, biên độ khác nhau. Cho nên cái đồng hồ này đừng đọc như đọc giờ — đừng đếm năm. Đọc mấy cái kim: lãi suất chạy hướng nào, tiền đang bị hút vô hay thả ra, chứng khoán đang trước đất mấy nhịp. Mấy cái kim đó mới cho biết mình đang ở múi nào, chớ không phải cuốn lịch.